Gostuša je udaljena oko 30 kilometara od Pirota, u blizini Zavojskog jezera. Zbog specifičnog načina gradnje poznata je i kao Kameno selo.

U ovom delu Stare planine kamen je vekovima bio osnovni građevinski materijal. Od njega su podizani zidovi, ograde i pomoćni objekti, a krovovi su pokrivani kamenim pločama. Za gradnju su korišćeni materijali iz neposredne okoline, pa su kuće nastajale u skladu sa prirodnim uslovima planinskog kraja.

Posebnost Gostuše nije samo u pojedinačnim starim građevinama, već u činjenici da je tradicionalni izgled sačuvan na nivou čitavog naselja.

Nekada se u selu živelo od stočarstva

Gostuša je u prošlosti bila poznata po razvijenom stočarstvu, naročito uzgoju ovaca.

O tome koliko je ova delatnost nekada bila važna svedoče podaci koje su meštani izneli u reportaži Radio-televizije Srbije 2024. godine.

Prema njihovim sećanjima, tokom sedamdesetih godina prošlog veka u Gostuši je bilo oko 15.000 ovaca, 1.200 grla krupne stoke i 450 konja.

U selu i okolini proizvodili su se mleko, sir i kačkavalj, a stočarstvo je predstavljalo važan izvor prihoda za lokalno stanovništvo.

Danas je slika znatno drugačija. Mnogi pašnjaci više se ne koriste kao nekada, a broj stanovnika se tokom decenija drastično smanjio.

Odlazak ljudi iz Gostuše deo je šireg procesa pražnjenja planinskih sela u Srbiji, u kojima su se sa smanjenjem broja stanovnika gasila domaćinstva i tradicionalne delatnosti.

Kuće koje su postale kulturno nasleđe

Iako je broj stanovnika opadao, Gostuša je privukla pažnju stručnjaka upravo zbog arhitekture koja se očuvala.

Zavod za zaštitu spomenika kulture u Nišu sproveo je istraživanja tradicionalnog graditeljstva, uz učešće stručnjaka i studenata arhitekture.

Projekat posvećen zaštiti Gostuše dobio je 2016. godine prestižnu evropsku nagradu za kulturno nasleđe Europa Nostra, u kategoriji istraživanja.

Time je značaj ovog staroplaninskog sela prepoznat i izvan Srbije.

Stare kuće sa kamenim krovovima nisu samo zanimljiv prizor za posetioce. One pokazuju kako su se nekadašnji stanovnici prilagođavali uslovima života na planini, koristeći materijale koji su im bili dostupni.

Očuvanje takvih građevina zahteva posebna znanja, naročito kada je reč o popravci tradicionalnih kamenih krovova.

Može li turizam da pomogne selu da opstane?

Poslednjih godina Gostuša privlači pažnju ljubitelja seoskog turizma, tradicionalne arhitekture i prirode.

Pojedine stare kuće obnovljene su i prilagođene za smeštaj gostiju, uz nastojanje da zadrže svoj prvobitni izgled.

U reportaži RTS-a iz aprila 2024. godine predstavljeni su meštani koji se bave turizmom i pokušavaju da očuvaju porodična imanja.

Međutim, razvoj turizma sam po sebi ne rešava sve probleme sa kojima se suočavaju mala planinska sela.

Održavanje starih kuća, infrastruktura i nedostatak stalnog stanovništva ostaju važna pitanja za budućnost Gostuše.

Selo koje još ima za koga da se sačuva

Prema podacima Turističke organizacije Srbije, Gostuša je nekada imala oko 1.500 stanovnika, dok se u novijim turističkim prikazima pominje svega stotinak meštana. Broj ljudi koji stalno borave u selu može se razlikovati od broja registrovanih stanovnika.

Uprkos velikom smanjenju stanovništva, Gostuša nije selo bez života.

Njena vrednost danas je u spoju očuvane arhitekture, planinskog predela i činjenice da još postoje ljudi koji nastoje da sačuvaju svoje domove.

Za razliku od mnogih napuštenih naselja, ovde postoji i mogućnost da stare kuće dobiju novu namenu, bez potpunog gubitka izgleda po kojem je selo postalo poznato.

Gostuša je zato mnogo više od zanimljivog mesta za fotografisanje. Ona pokazuje kako su nekada izgledala planinska domaćinstva u Srbiji, ali i koliko je teško sačuvati jedno selo kada broj njegovih stanovnika počne da se smanjuje.