Arsenije III Čarnojević bio je na čelu Srpske pravoslavne crkve u jednom od najtežih perioda njene istorije. Krajem 17. veka, tokom Velikog bečkog rata između Habzburške monarhije i Osmanskog carstva, srpsko stanovništvo našlo se između dve zaraćene sile.

Posle povlačenja habzburške vojske sa područja današnje Srbije i Kosova i Metohije, deo stanovništva odlučio je da krene na sever, strahujući od posledica povratka osmanske vlasti.

Na čelu tog pokreta nalazio se patrijarh Arsenije III.

Koliko je Srba napustilo svoje domove?

Velika seoba Srba 1690. godine jedan je od najpoznatijih događaja nacionalne istorije, ali se istoričari ne slažu u potpunosti oko broja ljudi koji su tada krenuli na sever.

U istorijskim izvorima i kasnijim procenama pominju se različiti brojevi porodica, zbog čega nije moguće sa sigurnošću utvrditi ukupan broj učesnika seobe.

Poznato je, međutim, da su se među doseljenicima nalazili ljudi različitih zanimanja i društvenog položaja, od sveštenstva i trgovaca do zanatlija i seoskog stanovništva.

Naseljavali su područja severno od Save i Dunava, uključujući delove današnje Vojvodine i Mađarske.

Njihov dolazak uticao je na razvoj srpskih crkvenih, kulturnih i društvenih ustanova na tim prostorima.

Patrijarh je preminuo u Beču, ali tamo nije sahranjen

Posle seobe Arsenije III nastavio je da se bori za očuvanje verskih prava pravoslavnog stanovništva u Habzburškoj monarhiji.

Njegova delatnost bila je povezana sa povlasticama koje je car Leopold I dao Srbima krajem 17. veka.

Patrijarh je preminuo u Beču 10. novembra 1706. godine, a sahranjen je u manastiru Krušedol na Fruškoj gori.

Tako je jedan od najpoznatijih srpskih patrijaraha, koji je najveći deo svoje crkvene službe proveo u okolnostima ratova i velikih političkih promena, poslednje počivalište dobio daleko od Pećke patrijaršije.

Kako je Paja Jovanović naslikao Veliku seobu?

Gotovo dva veka nakon događaja iz 1690. godine, slikar Paja Jovanović dobio je zadatak da na velikom platnu predstavi seobu Srba pod patrijarhom Arsenijem III.

Sliku je naručio patrijarh Georgije Branković za Milenijumsku izložbu u Budimpešti 1896. godine.

Jovanović je za pripremu dela proučavao istorijske izvore, obilazio fruškogorske manastire i sarađivao sa istoričarem Ilarionom Ruvarcem.

Na slici je prikazana velika povorka ljudi, sa porodicama, konjima i stokom, predvođena patrijarhom.

Zanimljivo je da patrijarh Georgije Branković nije bio zadovoljan prvom verzijom kompozicije, pa je Jovanović radio i drugu.

Slika na kraju nije poslata na izložbu u Budimpešti, ali je vremenom postala jedno od najpoznatijih dela srpskog istorijskog slikarstva.

Danas se reprodukcije „Seobe Srba“ nalaze u brojnim knjigama i publikacijama, a prizor patrijarha na čelu povorke ostao je jedan od najprepoznatljivijih prikaza srpske istorije.

Ipak, Jovanovićeva slika nastala je gotovo 200 godina posle same seobe i predstavlja umetničko viđenje događaja, a ne njegov neposredni dokumentarni zapis.

Smrt Arsenija III Čarnojevića 10. novembra 1706. godine zato je i povod da se podsetimo događaja koji je imao dugoročne posledice po naseljavanje, verski život i kulturnu istoriju Srba na prostoru srednje Evrope.