Iako ih mnogi danas doživljavaju kao sive i hladne, zgrade iz socijalističkog perioda u Beogradu kriju slojevitu istoriju, jedinstvenu estetiku i sećanja generacija koje su u njima odrastale.

Beograd je jedan od retkih gradova u Evropi koji tako jasno prikazuje sudar epoha kroz arhitekturu. Dok Knez Mihailova ulica odiše bečkim šarmom, a Vračar nudi prizore međuratne elegancije, ogromna stambena naselja poput Banjice, Novog Beograda, Mirijeva i Ceraka svedoče o decenijama kada je socijalistički modernizam bio vladajući pravac.

Na fotografiji vidimo prizor tipične zimske Banjice: masivne betonske fasade, drveni sandučići na terasama, tragovi vlage i snega na betonu, ali i nežna tišina parkića ispred zgrade. I upravo ta kontrastna slika — između stroge forme i topline svakodnevice — čini srž socijalističkog urbanizma.

Arhitektura sa idejom

Nakon Drugog svetskog rata, Beograd je, kao i mnoge druge prestonice istočne Evrope, morao brzo da raste. Stotine hiljada ljudi selilo se u grad, a država je imala zadatak da svima obezbedi stan, posao i osnovne uslove za život. Tako su nastala velika naselja sa modularnim zgradama, širokim bulevarima i unapred planiranim sadržajem — školama, vrtićima, domovima zdravlja i zelenim površinama.

Ova naselja su rađena po principu kolektivnog života, gde se insistiralo na jednakosti, funkcionalnosti i pristupačnosti, a ne na estetici u zapadnom smislu. Ipak, mnogi arhitekti tog vremena, poput Bogdana Bogdanovića, Milana Lojanice ili tima koji je radio Novi Beograd, uneli su u te betonske forme dozu kreativnosti i identiteta.

Zgrade koje nisu ružne, već iskrene

Danas su te zgrade često tema rasprava. Jedni ih vide kao ružan spomenik prošlosti, drugi ih brane kao autentičan izraz jednog vremena. Ono što im se ne može osporiti jeste čvrstina, dugotrajnost i praktičnost. Iako često zanemarene, mnoge od njih imaju rešenja koja su i danas aktuelna — prirodna ventilacija, orijentacija po suncu, odvojeni prostori za dnevni i noćni deo, prostrane lođe, pa čak i urbani vrtovi.

Zimske slike ovih naselja, poput one iz Banjice, posebno bude emocije: deca na sankama ispred zgrada, miris pečenih paprika u hodnicima, nameštaj iz "Juge" u dnevnim sobama i pogledi s prozora koji su oblikovali detinjstva čitavih generacija.

Socijalistički urbanizam kao nova estetika

U poslednjim godinama, širom sveta jača pokret očuvanja i reinterpretacije brutalizma i socmodernizma. Zgrade koje su nekada bile „ružne“, danas postaju vizuelni simboli epohe, zanimljive mladim arhitektama, fotografima i turistima. Na Instagramu i Pinterestu sve je više profila posvećenih upravo ovim objektima, a beogradski blokovi, Banjica i Konjarnik sve češće završavaju u galerijama savremene umetnosti.

Možda nas nisu učili da ih volimo, ali vreme pokazuje da su ove zgrade preživele — i bukvalno i kulturno. One nisu samo beton, već kulise života koje svi nosimo u sebi, hteli to ili ne.

Priče iza betona

Svaka fasada ima svoju priču. U svakom ulazu postoji po jedan majstor koji sve zna, komšinica koja zaliva cveće ispred zgrade, stub na kom su prve ljubavi urezivale srca. Te zgrade nisu hladne — ljudi ih greju. I u tome je njihova prava vrednost.